Nazwa łacińska: Cladosporium herbarum Alternaria alternata
Rodzaj patogenu: Choroba grzybowa
Sprawca choroby: Czerń zbóż wywoływana jest przez grzyby Cladosporium herbarum oraz Alternaria alternata. Są to tzw. pasożyty następcze, które zasiedlają tkanki wcześniej osłabione przez inne choroby, uszkodzenia lub niekorzystne warunki środowiskowe.
Czerń zbóż to choroba występująca najczęściej pod koniec sezonu wegetacyjnego, gdy kłosy, liście lub źdźbła zostały wcześniej osłabione przez inne patogeny lub stres środowiskowy. Charakterystyczny ciemny nalot pogarsza kondycję roślin oraz może znacząco obniżać jakość ziarna, szczególnie w uprawie pszenicy.
Czerń zbóż jest chorobą powodowaną przez grzyby, które rozwijają się na osłabionych lub zamierających tkankach roślinnych. W przeciwieństwie do wielu innych chorób zbóż patogeny odpowiedzialne za czerń najczęściej nie są pierwotną przyczyną uszkodzeń, lecz wykorzystują tkanki wcześniej porażone przez inne choroby lub uszkodzone przez warunki pogodowe.
W praktyce polowej występowanie czerni często obserwuje się jednocześnie z brunatną plamistością liści zbóż, chorobami podstawy źdźbła czy wirusową żółtą karłowatością jęczmienia. Obecność ciemnego nalotu dodatkowo ogranicza aktywność fotosyntetyczną roślin i przyspiesza ich starzenie.
Najbardziej charakterystycznym objawem jest czarnoszara lub zielonkawoczarna powłoka pojawiająca się na kłosach, liściach oraz źdźbłach. Nalot może obejmować pojedyncze fragmenty rośliny lub większe powierzchnie łanu.
Porażona tkanka zostaje dodatkowo osłabiona, ponieważ nalot ogranicza dostęp światła do jeszcze żywych części roślin. W przypadku pszenicy twardej choroba może prowadzić do brunatnienia końcówek ziarniaków, co obniża wartość handlową i parametry jakościowe ziarna.
Objawy mogą współwystępować z symptomami chorób podstawy źdźbła lub brunatnej plamistości liści zbóż, dlatego dokładna diagnoza źródła problemu jest bardzo ważna.
Największe nasilenie czerni zbóż obserwuje się podczas długotrwale utrzymującej się deszczowej pogody. Wysoka wilgotność powietrza i częste opady tworzą warunki sprzyjające rozwojowi grzybów na powierzchni tkanek roślinnych.
Największe straty związane są z pogorszeniem jakości ziarna. Szczególne znaczenie ma to w przypadku pszenicy twardej, gdzie brunatnienie końcówek ziaren może prowadzić do obniżenia wartości technologicznej i handlowej plonu.
Dodatkowo grzyby pokrywające powierzchnię liści i kłosów ograniczają dostęp światła do żywych tkanek, co przekłada się na osłabienie procesów fotosyntezy. W rezultacie rośliny szybciej zamierają i gorzej wykorzystują swój potencjał plonowania.
Podstawą ograniczania czerni jest skuteczne zwalczanie chorób pierwotnych, które osłabiają rośliny i tworzą warunki do rozwoju grzybów. Szczególne znaczenie ma kontrola brunatnej plamistości liści zbóż oraz innych chorób liści i podstawy źdźbła.
Ważne są również działania agrotechniczne ograniczające stres roślin, właściwe nawożenie oraz regularny monitoring łanu w końcowych fazach sezonu wegetacyjnego.
Skuteczna ochrona opiera się przede wszystkim na zapobieganiu wcześniejszym infekcjom i utrzymaniu wysokiej zdrowotności łanu. Rośliny wolne od innych chorób są znacznie mniej narażone na rozwój czerni.
Istotne znaczenie ma także odpowiednio zaplanowany program fungicydowy dla zbóż, którego celem jest ochrona liści i kłosów przed najważniejszymi chorobami wpływającymi na jakość plonu.
